Socratisch Café

Inleiding
Het Socratisch Café is een ontmoetingsplek voor mensen die op socratische wijze met elkaar in gesprek willen gaan. Qua gespreksvormen hanteren wij een ‘menukaart’ met praktijkwijzers, ontwikkeld door Het Nieuwe Trivium, waarin diverse gesprek- en reflectievormen staan beschreven. Iedere bijeenkomst staat er één thema centraal. Daarnaast biedt het menu een groot aantal vaste gespreksthema’s: klassieke thema’s en maatschappelijke thema’s.
Tijdens het socratisch café hebt u de gelegenheid om in een gesprek een aspect van het/uw leven inhoudelijk uit te diepen en te genieten van dat wat eigen is aan een goed gesprek: het spel van ideeën, de betrokkenheid bij en herkenning van anderen, het zelfonderzoek, de combinatie van lichtvoetigheid en ernst, etcetera. Door ervaring op te doen met klassieke en moderne gespreks- en reflectievormen leert u betere gesprekken voeren en een onderzoekende houding te ontwikkelen.

Achtergrond
Socrates is de aartsvader van de westerse filosofie. Hij onderzocht allerlei fundamentele kwesties door middel van een gesprek. Door het uitwisselen en toetsen van meningen bracht hij zijn gesprekspartners tot een onderzoek van hun eigen praktijk, hun ervaringen en hun opvattingen over wat belangrijk is in het leven.
Socrates’ gesprekken waren altijd gericht op het vaststellen van wat ‘deugdelijk’ gedrag is of een ‘deugdelijke’ opvatting. Daartoe vroeg hij iemand zijn opvattingen over een kwestie nauwkeurig te formuleren. Hij wilde niet alleen weten wat je van die kwestie vond, maar ook hoe je er zelf feitelijk mee omging. Daardoor bracht hij zijn gesprekspartners ertoe niet alleen hun ideeën, maar ook hun gedrag, houding en manier van leven te onderzoeken. Socratisch onderzoek is wezenlijk zelfonderzoek.

Reflectie
Socrates is de grondlegger van het reflectieve gesprek. Hij introduceerde het idee dat intelligentie of verstandigheid geen puur individuele aangelegenheid zijn: om hen op te wekken heb je anderen nodig. Hij zag in dat als je een aantal mensen bijeenbrengt die bereid zijn na te denken en in staat om te twijfelen, zij samen iets kunnen bereiken wat ze in hun eentje niet kunnen, namelijk waarheid vinden. Door in gesprek te gaan.
Een gesprek is een ontmoeting van mensen met verschillende ideeën, gewoonten en herinneringen. Bij een werkelijke ontmoeting wisselen zij niet alleen feitelijkheden uit. Integendeel, zij transformeren de feiten, reconstrueren en herinterpreteren ervaringen en zetten ze in een nieuw kader. In een gesprek schud je niet alleen de bestaande kaarten door elkaar, je creëert ook nieuwe kaarten.

Belang van gesprekken
De manier waarop we praten is bepalend voor de kwaliteit van ons werk en ons leven. Taal vormt de werkelijkheid. Verander je taal en je verandert de wereld. Dat is – als je in termen van belangen wilt spreken – het belang van een goed gesprek.
Alle verandering, vernieuwing, verbetering, komt voort uit het leggen van een verband tussen gedachten die nooit eerder aan elkaar gekoppeld zijn. Om dat te bereiken heb je andere meningen nodig, andere mensen, andere invalshoeken. Socrates kon dat zo goed, nieuwe invalshoeken openen, dat je gelouterd uit een gesprek te voorschijn kwam. En hij is natuurlijk niet de enige. Montaigne noemde het voeren van gesprekken ‘de meest vruchtbare en natuurlijke oefening van de geest’. Hannah Arendt was van oordeel dat gesprekken niet alleen de mens van het dier onderscheiden, maar ook de burger van de ‘idioot’ (letterlijk ‘degene die zich alleen met zichzelf bezig houdt’). Sommige hedendaagse politici beschouwen het gesprek als de enige manier om ‘de boel bij elkaar te houden’.

Tijdelijke gemeenschappen
Intussen zien we op tv het onvermogen om een reflectief gesprek te voeren voortdurend met pijnlijke scherpte voorbijkomen. Kennelijk hebben veel mensen het idee dat een gesprek bestaat uit het tegen elkaar opbieden van meningen, al dan niet op hoge toon. Of je een ander bereikt lijkt er niet toe te doen. Het gaat er om het eigen standpunt uit te dragen. En iedereen wil gehoord worden, maar niemand wil luisteren.
In het socratisch café oefenen we een heel ander gesprek, een dat gekarakteriseerd wordt door luisteren en vragen stellen, door ruimte geven en herkenning zoeken. Een socratisch gesprek is een poging gezamenlijk na te denken. Het is een reflectief gesprek, een onderzoeksgesprek. Zulke gesprekken zijn een belangrijk middel om mensen te verbinden, tijdelijke gemeenschappen te vormen, verschillen te verkennen, te overbruggen of te leren respecteren. Dat is ook tegenwoordig weer van groot belang.

Doel van het socratisch café
Wil je in staat zijn dit soort gesprekken te voeren, dan zul je moeten oefenen in een vorm van praten die verbindt, waarin geluisterd wordt, waarin gezamenlijk nagedacht kan worden. Daarop is het socratisch café gericht.
Het socratisch café heeft een inhoudelijk en een methodisch doel. Het gaat er primair om in een gesprek een thema inhoudelijk uit te diepen en het genoegen te smaken dat eigen is aan een goed gesprek: het spel van ideeën, de betrokkenheid bij anderen, het zelfonderzoek, de combinatie van lichtvoetigheid en ernst e.d. Daarnaast gaat het er ook om te oefenen in klassieke en moderne gespreksdisciplines en reflectievormen. Zodat je betere gesprekken leert voeren, een onderzoekende houding ontwikkelt en zelf een gesprekscultuur leert beïnvloeden.

Eigen karakter
Het socratisch café brengt uiteenlopende mensen samen in een tijdelijke gespreksgemeenschap. Anders dan in de bekende filosofische cafés of debatcentra spelen de bezoekers in het socratisch café altijd zelf de hoofdrol. Er zijn geen toeschouwers, iedereen doet mee. Er is ook geen aparte status voor inhoudelijke deskundigen, zij zijn gewoon deelnemers aan het gesprek. Wel zijn er gespreksleiders die deskundig zijn in de gehanteerde gespreksmethodes. Dit geeft het socratisch café een heel eigen karakter.

Organisatie
Het intitaitef tot het opzetten van socratisch cafés is genomen door Het Nieuwe Trivium waar in het jaar 2000 gestart werd met een eerste café in Amsterdam, in eerste instantie bedoeld om ouddeelnemers van haar trainingen te laten oefenen in de door Het Nieuwe Trivium ontwikkelde gespreksmethoden. Daarnaast wilden we mensen die nog niet vertrouwd waren met onze wijze van leren filosoferen een laagdrempelige kennismaking aanbieden. Al gauw werden door Het Nieuwe Trivium vaak in samenwerking met assocates en partners in diverse andere steden socratische cafés opgezet. Eind 2009 is dit uitgegroeid tot een netwerk van 10 cafés waar op periodieke basis -meestal maandelijks-gesprekken worden gevoerd. Begin 2010 zijn deze cafés ondergebracht in de organisatie Socratisch Café Nederland.

Formule
In het algemeen wordt het volgende format aangehouden. Aan het begin van de bijeenkomst wordt het thema kort ingeleid. Vooraf is bepaald welke werkvorm gehanteerd gaat worden. Na zo’n 2,5 uur wordt het gesprek beëindigd. Daarna is er een nagesprek met de gespreksbegeleider(s) en vind de ‘nazit’ plaats, veelal onder het genot van een drankje.

Met dank aan Tom Sengers voor de meeste tekst.